Pomysł na grę osadzoną w pirackiej scenerii zrodził się w głowie młodego projektanta z LucasArts, Rona Gilberta, w 1988 roku. Inspiracją była jego ulubiona atrakcja w parku Disney World – „Piraci z Karaibów”. Autor zawsze zastanawiał się, jak to by było zejść z kolejki i samemu przeżyć pokazywane widzom przygody. Wzorem atrakcji Gilbert postanowił zrezygnować z realizmu na rzecz czystej rozrywki – gra miała być wesoła, a bohaterowie mieli przeżywać szalone przygody. Aby przekonać włodarzy LucasArts do swojego pomysłu, Ron napisał pięć krótkich opowiadań osadzonych w pirackim świecie. Koncepcja się spodobała, jednak większość zasobów firmy przeznaczano wówczas na produkcję adaptacji przygód Indiany Jonesa. Do pracy nad grą Gilbert mógł wrócić dopiero w 1989 roku, po zakończeniu prac nad Ostatnią krucjatą. Do projektu udało mu się zaangażować dwójkę nowych pracowników studia: Tima Schafera i Dave’a Grossmana.
Scenariusz The Secret of Monkey Island
Chociaż Gilbert miał już pomysł na grę, scenariusz wciąż nie był gotowy. W historii pojawiały się postacie bezimiennej kobiety oraz antagonisty, jednak wciąż brakowało głównego bohatera. Na właściwy koncept Gilbert wpadł po przeczytaniu książki Tima Powersa Na nieznanych wodach. To z niej zaczerpnął pomysł, aby protagonistą nie był gotowy pirat, lecz ktoś, kto dopiero aspiruje do tego miana. Z tej samej powieści pochodzą również wątki paranormalne związane z voodoo. Co ciekawe, w późniejszych latach Disney wykupił prawa do książki i zaadaptował ją na potrzeby czwartej części Piratów z Karaibów.

Po napisaniu wstępnej wersji scenariusza pozostało już tylko dopisanie dialogów oraz rozmieszczenie zagadek. Większość dowcipnych kwestii powstawała na bieżąco w trakcie produkcji. Gilbert, Schafer i Grossman podzielili się pracą nad dialogami dla poszczególnych postaci. Z kolei na pomysł humorystycznej szermierki na obelgi twórcy wpadli po obejrzeniu starego filmu z gatunku płaszcza i szpady, w którym pojedynkujący się oponenci co chwila przerywali walkę, by wymieniać złośliwości. Większość z tych ciętych ripost napisał znany pisarz science fiction, Orson Scott Card.
Co ciekawe, w tym okresie wciąż nie było imienia dla głównego bohatera; postać nazwano po prostu „Guyem”, do którego grafik dodał rozszerzenie pliku .brush z programu Deluxe Paint na Amidze, tworząc kultowego dziś Guybrusha Threepwooda.
Gilbert uważał, że większość stworzonych przez niego gier (z wyjątkiem Indiany Jonesa) miała zbyt przypadkowe i nieprzemyślane zagadki. Aby dopracować ten element, postanowił przyjrzeć się produkcjom konkurencji, jednak spotkało go bolesne rozczarowanie. Szczególnie rozwścieczyły go gry największego rywala LucasArts — studia Sierra. Gilbert uznał, że uśmiercanie postaci na niemal każdym kroku to zwykłe lenistwo projektantów. Dlatego w Monkey Island postanowił podejść do tematu w zupełnie inny sposób. Zależało mu na tym, aby już od początku gry główny cel oraz poszczególne zadania niezbędne do jego osiągnięcia były jasno wyznaczone. Z gry całkowicie usunięto ryzyko przypadkowej śmierci gracza (poza dwoma drobnymi easter eggami) oraz sytuacje, w których można było bezpowrotnie pominąć kluczowy przedmiot. Gilbert wykluczył również możliwość nieprawidłowego użycia lub bezpowrotnego zmarnowania zasobów. Twórca chciał także, aby jak najrzadziej dochodziło do sytuacji, w której gracz trafia na rozwiązanie zagadki, zanim jeszcze odkryje sam problem (na przykład znajduje linę, zanim natknie się na przepaść). Nawet najbardziej abstrakcyjne łamigłówki wciąż miały być logicznie osadzone w świecie gry i sensownie posuwać fabułę naprzód. Swoje przemyślenia na ten temat Gilbert spisał w słynnym eseju zatytułowanym „Dlaczego gry przygodowe są do bani”.
Więzień: Musisz mi pomóc! Jestem ofiarą niesprawiedliwości społecznej!
Guybrush: I halitozy. Fuj!
Muzykę do gry skomponował Michael Land. Na pomysł głównego motywu muzycznego wpadł podczas zabawy na keyboardzie. Co ciekawe, choć sam główny temat powstał pod wpływem chwili w zaledwie kilka minut, nad jego zakończeniem twórca pracował aż kilka dni. Land planował umieścić w grze system dynamicznej zmiany muzyki w zależności od pokazywanych na ekranie wydarzeń, jednak ze względów czasowych z tego pomysłu zrezygnowano. Innowacyjny system iMUSE wprowadzono dopiero w drugiej odsłonie „Małpiej Wyspy” (oraz w większości późniejszych gier studia LucasArts).
Fabuła
Na wyspę Mêlée przybywa młody Guybrush Threepwood. Jego największym marzeniem jest zostaniem potężnym piratem. W tym celu udaje się do pirackiej starszyzny, która wyznacza mu trzy próby: pokonanie mistrza szermierki, odnalezienie ukrytego na wyspie skarbu oraz skradzenie posążka z rezydencji gubernatora. Podczas próby kradzieży Guybrush poznaje piękną gubernator Elaine Marley, w której zakochuje się z wzajemnością. Niestety okazuje się, że urok kobiety przyciągnął także uwagę przerażającego pirata-ducha LeChucka.
Monkey Island niemal jednogłośnie została uznana za jedną z najlepszych gier roku. Krytycy zachwycali się humorem, dopracowanymi zagadkami, grywalnością, dialogami, przełamywaniem czwartej ściany oraz radosną atmosferą. Niektórzy uznali ją wręcz za najzabawniejszą produkcję w historii gier wideo. Chwalono również doskonale wyważony poziom trudności. Jednym z nielicznych zarzutów była stosunkowo wysoka cena – wydanie na komputery PC kosztowało aż 69,95 $ (podczas gdy średnia cena gier na PC wynosiła wtedy około 20–40 $). O ironio, autorzy zrobili żart nawet z tego faktu: na samym końcu gry Guybrush stwierdza, że nauczył się jednej rzeczy – by nigdy nie płacić za grę komputerową więcej niż 20 dolarów.

Gra odniosła spory sukces komercyjny. Choć nigdy nie opublikowano oficjalnych wyników sprzedaży, szacuje się, że rozeszła się w nakładzie kilkuset tysięcy egzemplarzy.
The Secret of Monkey Island – Special edition
W 2009 roku ukazała się odświeżona edycja gry pod tytułem Special Edition, będąca próbą unowocześnienia klasycznego hitu. Oprawę wizualną stworzono od podstaw w wysokiej rozdzielczości (HD), a wszystkie dialogi otrzymały pełny dubbing. Do swoich ról powrócili aktorzy głosowi znani z trzeciej, czwartej i piątej części serii. Niestety odświeżona wersja nie była pozbawiona wad. Projekt części postaci uległ nieznacznym modyfikacjom – choć zmiany były drobne, dla wielu graczy okazały się drażniące. Szczególnie krytykowano wygląd głównego bohatera, któremu twórcy zafundowali specyficzną, dziwaczną fryzurę. Miejscami razić mogła także zbyt uproszczona oprawa graficzna. Mimo że oryginał działał w znacznie niższej rozdzielczości, dawni graficy dbali o bogactwo detali. Tła, które dawniej pokrywały plamy i pęknięcia, w remake’u stały się jednolite – tak jakby zastosowano na nich filtr rozmywający. Z kolei wulkaniczna lawa, złożona dawniej z wielu odcieni dających efekt tekstury, w nowej wersji przypominała jednolitą, pomarańczową masę.
Drugim elementem, który nie przypadł odbiorcom do gustu, był zmodyfikowany interfejs. Zamiast znanej z oryginału listy czasowników, pod kursor myszy trafiło menu kołowe z ikonami czynności. Aby wybrać odpowiednie działanie, należało przewijać myszą kolejne opcje, co okazało się wyjątkowo niewygodne. Na szczęście twórcy zaoferowali opcję błyskawicznego przełączania oprawy graficznej, dzięki czemu w dowolnym momencie rozgrywki można było powrócić do klasycznego wyglądu – i to bez utraty dubbingu. Dodatkowo fani stworzyli specjalne narzędzie pozwalające wyciągnąć ścieżkę dźwiękową z odświeżonej edycji i przenieść ją do oryginalnej wersji gry.
Seria Monkey Island doczekała się łącznie sześciu części, z których każda stanowi bezpośrednią kontynuację poprzedniej. Wyjątkiem jest wydana w 2022 roku odsłona zatytułowana Return to Monkey Island. Twórca serii, Ron Gilbert, powrócił wówczas do sterów, a gra została zaprojektowana jako bezpośrednia kontynuacja drugiej części, co oznaczało zignorowanie wydarzeń z odsłon 3–5. Produkcja spotkała się z ciepłym przyjęciem ze strony zarówno dawnych fanów, jak i nowych graczy, udowadniając, że powrót do korzeni kultowej marki okazał się strzałem w dziesiątkę.

